ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (Fundamental Rights)

ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Major Exam Focus)

★ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೂಲ: ಇವುಗಳನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ III ರಲ್ಲಿ ಕಲಂ 12 ರಿಂದ 35 ರವರೆಗೆ ಅಮೆರಿಕದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ (Bill of Rights) ಎರವಲು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.
★ ಸಂವಿಧಾನದ 44ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ (1978): ಆಸ್ತಿಯ ಹಕ್ಕನ್ನು (ಕಲಂ 31) ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ಕಲಂ 300-A ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಹಕ್ಕನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
★ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಪರಿಣಾಮ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತುಸ್ಥಿತಿಯ (ಕಲಂ 352) ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಲಂ 20 (ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ) ಮತ್ತು ಕಲಂ 21 (ಜೀವಿಸುವ ಹಕ್ಕು) ಮಾತ್ರ ಅಮಾನತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
★ ಕೇವಲ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಹಕ್ಕುಗಳು: ಕಲಂ 15, 16, 19, 29, 30. ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದವು ವಿದೇಶಿಯರಿಗೂ ಲಭ್ಯ.
★ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಮೂಲ: ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾಗ IVA ನಲ್ಲಿ ಕಲಂ 51A ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಷ್ಯಾದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ (USSR) ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ.
★ ಸ್ವರಣ್ ಸಿಂಗ್ ಸಮಿತಿ: 42ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ (1976) ಮೂಲಕ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ 10 ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದ ಸಮಿತಿ.
★ 86ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ (2002): ಇದು ಕಲಂ 21A (ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕು) ಮತ್ತು 11ನೇ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿತು.
★ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಸ್ವರೂಪ: ಇವು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಲ್ಲದವು (Non-justiciable) - ಅಂದರೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೊರೆ ಹೋಗುವಂತಿಲ್ಲ.

ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಮಾಹಿತಿ:

ಸ್ಥಳ: ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ III (Part III) | ಕಲಂ: 12 ರಿಂದ 35 | ಮೂಲ: ಅಮೆರಿಕದ ಸಂವಿಧಾನ (USA).

ಆಸ್ತಿಯ ಹಕ್ಕು (ಕಲಂ 31): ಇದನ್ನು 44ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯಿದೆ (1978) ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಹಾಕಿ, ಕಲಂ 300-A ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಹಕ್ಕು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

6 ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷಾ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

1. ಸಮಾನತೆಯ ಹಕ್ಕು (ಕಲಂ 14–18)

ಪರೀಕ್ಷಾ ಗಮನ: ಕಲಂ 14 (ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದೆ ಸಮಾನತೆ) ಮತ್ತು ಕಲಂ 17 (ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ನಿರ್ಮೂಲನೆ) ಬಗ್ಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಲಂ 14: ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದೆ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಗಳ ಸಮಾನ ರಕ್ಷಣೆ.
ಕಲಂ 15: ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ, ಜನ್ಮಸ್ಥಳ ಅಥವಾ ಜನಾಂಗದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಾರತಮ್ಯ ನಿಷೇಧ.
ಕಲಂ 16: ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶಗಳ ಸಮಾನತೆ.
ಕಲಂ 17: ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಚರಣೆಯ ನಿಷೇಧ.
ಕಲಂ 18: ಸೇನಾ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬಿರುದುಗಳ ನಿರ್ಮೂಲನೆ.

2. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು (ಕಲಂ 19–22)

ಪರೀಕ್ಷಾ ಗಮನ: ಕಲಂ 19 (ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ), ಕಲಂ 21 (ಜೀವಿಸುವ ಹಕ್ಕು) ಮತ್ತು ಕಲಂ 21A (ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು) ಅತಿ ಮುಖ್ಯ. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಕಲಂ 20 ಮತ್ತು 21 ಅಮಾನತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕಲಂ 19: ಆರು ಬಗೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳ ರಕ್ಷಣೆ.
ಕಲಂ 20: ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ.
ಕಲಂ 21: ಜೀವ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ.
ಕಲಂ 21A: ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು (6 ರಿಂದ 14 ವರ್ಷದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣ).
ಕಲಂ 22: ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಬಂಧನದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ.

3. ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹಕ್ಕು (ಕಲಂ 23–24)

ಪರೀಕ್ಷಾ ಗಮನ: ಕಲಂ 24 (ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿ ನಿಷೇಧ) ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಕಲಂ 23: ಮಾನವ ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ಬಲವಂತದ ದುಡಿಮೆ ನಿಷೇಧ.
ಕಲಂ 24: ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ (14 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ) ಉದ್ಯೋಗ ನಿಷೇಧ.

4. ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು (ಕಲಂ 25–28)

ಪರೀಕ್ಷಾ ಗಮನ: ಕಲಂ 25 ಜಾತ್ಯತೀತತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಕಲಂ ಆಗಿದೆ.

ಕಲಂ 25: ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ, ಆಚರಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.
ಕಲಂ 26: ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.
ಕಲಂ 27: ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ತೆರಿಗೆ ಪಾವತಿಯಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.
ಕಲಂ 28: ಕೆಲವು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸೂಚನೆಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗುವುದರಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.

5. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಕಲಂ 29–30)

ಪರೀಕ್ಷಾ ಗಮನ: ಈ ಎರಡೂ ಕಲಂಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳು ಕೇವಲ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯ.

ಕಲಂ 29: ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಭಾಷೆ, ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ.
ಕಲಂ 30: ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಹಕ್ಕು.

6. ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಹಾರಗಳ ಹಕ್ಕು (ಕಲಂ 32–35)

ಪರೀಕ್ಷಾ ಗಮನ: ಕಲಂ 32: ಡಾ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರಿಂದ "ಸಂವಿಧಾನದ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ" ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ (ಕಲಂ 32) ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್ (ಕಲಂ 226) ರಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಬಹುದು.

ಕಲಂ 32: ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಜಾರಿಗಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮೊರೆ ಹೋಗುವ ಹಕ್ಕು.
ಕಲಂ 33: ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುವ ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿಕಾರ.
ಕಲಂ 34: ಮಾರ್ಷಲ್ ಲಾ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು.
ಕಲಂ 35: ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕುರಿತು ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ.

ಕಲಂ 32: ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಹಾರಗಳ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು 5 ರಿಟ್‌ಗಳು

ಕಲಂ 32 ಅನ್ನು ಡಾ. ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಸಂವಿಧಾನದ "ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ (Heart and Soul)" ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಜಾರಿಗಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ (ಕಲಂ 32) ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್ (ಕಲಂ 226) ರಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತವೆ:

ರಿಟ್ (Writ)	ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಮುಖಾಂಶ
ಹೇಬಿಯಸ್ ಕಾರ್ಪಸ್	ಬಂಧನವು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಿದ್ದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲು.
ಮ್ಯಾಂಡಮಸ್	ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆದೇಶ ನೀಡಲು.
ನಿಷೇಧ	ಕೆಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮೀರದಂತೆ ತಡೆಯಲು.
ಸರ್ಟಿಯೋರರಿ	ಕೆಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲು.
ಕೋ ವಾರಂಟೋ	ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹುದ್ದೆ ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು.

ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು (Fundamental Duties)

ಸ್ಥಳ: ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ IVA (Part IVA) | ಕಲಂ: 51A | ಮೂಲ: ರಷ್ಯಾದ ಸಂವಿಧಾನ (USSR).

ತಿದ್ದುಪಡಿ: 42ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ (1976) ಮೂಲಕ ಸೇರ್ಪಡೆ. 86ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ (2002) ಮೂಲಕ 11ನೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಸೇರ್ಪಡೆ.

ಸ್ವರೂಪ: ಇವು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಲ್ಲದವು (Non-justiciable). ಇವು ಕೇವಲ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಇರುವ 11 ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು

ಸಂವಿಧಾನ, ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು.
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ನೀಡಿದ ಉದಾತ್ತ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು.
ದೇಶದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ, ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು.
ದೇಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವುದು.
ಸಾಮರಸ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಹೋದರತ್ವವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಮಹಿಳೆಯರ ಘನತೆಗೆ ಕುಂದುಂಟು ಮಾಡುವ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು.
ದೇಶದ ಶ್ರೀಮಂತ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು.
ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಜೀವಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಕಂಪ ಹೊಂದಿರುವುದು.
ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನೋಭಾವ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು.
ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು.
ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುವುದು.
ತನ್ನ ಮಗು ಅಥವಾ ಪಾಲಕರಿಗೆ 6-14 ವರ್ಷಗಳ ನಡುವಿನ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು (11ನೇ ಕರ್ತವ್ಯ).